Historia w 90 sekund
Siedem momentów, które układają całą opowieść
Jeśli chcesz najpierw złapać orientację, wystarczy kilka dat. Niżej jest pełna wersja z Oberlandem, językiem mieszkańców, lasem, żeglugą i lokalnymi historiami.
Na mapie Hennenbergera pojawia się „Schwalge W.” - ślad leśnej wartowni i gospodarki związanej z puszczą.
Siemiany zostają lokowane jako wieś szkatułowa w Prusach; formalny przywilej zostaje ratyfikowany przez Fryderyka I.
Wieś żyje z lasu, ryb i Jezioraka. Działa nadleśnictwo, a źródła długo odnotowują silną obecność języka polskiego.
W Siemianach rodzi się Adolf Tetzlaff, późniejszy pionier turystycznej żeglugi po Kanale Elbląskim i wodach Oberlandu.
Po zmianie granic dawne Schwalgendorf staje się polskimi Siemianami. Z czasem wieś coraz mocniej zmienia się w letnisko.
Edward Stachura przyjeżdża tu na spotkanie autorskie i spotyka się ze Zbigniewem Nienackim w Cyraneczce.
Siemiany łączą kilka warstw naraz: Jeziorak, las, żeglarstwo, letni wypoczynek, literaturę i lokalne historie, które nadal można odnaleźć w terenie.
Od dymu nad puszczą do wsi szkatułowej
Siemiany są młodsze niż wiele średniowiecznych miejscowości Pojezierza Iławskiego, ale ich historia zaczyna się zanim w 1700 r. formalnie założono wieś.
Na mapie Caspara Hennenbergera z 1576 r. w rejonie dzisiejszych lasów siemiańskich widnieje zapis „Schwalge W.”. Regionaliści interpretują go jako leśną wartownię w obszarze określanym słowem związanym z dymem i smugą. To dobrze pasuje do obecności smolarzy i wypalania węgla drzewnego.
W 1700 r. książę Prus Fryderyk III, późniejszy król Fryderyk I, lokował Siemiany jako wieś szkatułową. Dochody z takich osad trafiały bezpośrednio do książęcej szkatuły. Akt lokacyjny przyznawał Christophowi Bieberowi i osadnikom 30 włók ziemi na prawie chełmińskim. Ratyfikacja lokacji nastąpiła w 1704 r.
„Schwalge W.” na mapie Hennenbergera - ślad leśnej wartowni i dawnej gospodarki smolarskiej.
Lokacja Siemian jako wsi szkatułowej w puszczy między Jeziorakiem a leśnymi smolarniami.
Ratyfikacja przywileju lokacyjnego przez króla Prus Fryderyka I.
Powstają szkoły w Siemianach i Jerzwałdzie; późniejsze raporty wizytatorów opisują obie miejscowości jako wsie polskie.
W Siemianach zostaje utworzone nadleśnictwo.
Wieś liczy 54 domy i ma już wyraźny charakter leśno-rybacki.
Konfirmacja w parafii dobrzyckiej, do której należą Siemiany, odbywa się jeszcze po polsku.
Źródła rozróżniają Stare Siemiany - królewską gajówkę - oraz Nowe Siemiany z 56 domami i około 290 mieszkańcami.
Powstaje okręg administracyjny Gerswalde; jego pierwsza siedziba znajduje się w Siemianach.
W Siemianach rodzi się Adolf Tetzlaff, późniejszy pionier turystycznej żeglugi na Kanale Elbląskim.
Przedsiębiorstwo Tetzlaffa rozpoczyna regularne rejsy turystyczne po Kanale Elbląskim i wodach Oberlandu.
Edward Stachura przyjeżdża na spotkanie autorskie i spotyka się ze Zbigniewem Nienackim w Cyraneczce.
Rozpoczyna się Festiwal Nad Jeziorakiem, który na stałe wpisuje się w letni rytm miejscowości.
Przy leśnej drodze staje czwarta wersja Białego Chłopa, wykonana na zlecenie Nadleśnictwa Susz.
Oberland, Prusy, Niemcy i Polska - jak to uporządkować
Najłatwiej się w tym pogubić, bo słowo „Prusy” oznacza w różnych epokach zupełnie różne rzeczy. Do tego granice państwowe i język mieszkańców nie zawsze szły w parze.
Prusowie byli bałtyckimi ludami zamieszkującymi te ziemie przed podbojem krzyżackim - nie byli Niemcami. Prusy stały się później nazwą państwa rządzonego przez Hohenzollernów. Niemcy jako zjednoczone państwo powstały dopiero w 1871 r. Można więc mieszkać „w Prusach” w XVIII wieku, ale nie w zjednoczonych Niemczech, bo tych jeszcze nie było.
Okolice Jezioraka należały do świata dawnych Prusów - ludów bałtyckich spokrewnionych językowo z Litwinami i Łotyszami.
Teren znalazł się w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach. Po II pokoju toruńskim z 1466 r. zachodnia część Prus została włączona bezpośrednio do Korony jako Prusy Królewskie, ale okolice Siemian pozostały po stronie zakonu, pod zwierzchnictwem polskiego króla.
Państwo zakonne zostało zeświecczone i powstały Prusy Książęce. Były odrębnym państwem, ale lennem Korony Polskiej. Jednym z trzech głównych regionów administracyjnych były Prusy Górne - Oberland.
Władca Prus Książęcych uzyskał suwerenność od Rzeczypospolitej. Księstwo pozostawało pod rządami Hohenzollernów związanych także z Brandenburgią. Siemiany lokowano w 1700 r., czyli właśnie u schyłku tego okresu.
Powstało Królestwo w Prusach, z którego rozwinęło się Królestwo Prus. W 1704 r. przywilej lokacyjny Siemian ratyfikował Fryderyk I. Prusy były państwem wieloetnicznym; w Siemianach długo żyła liczna polskojęzyczna ludność protestancka.
Po zjednoczeniu Niemiec Prusy stały się największą częścią państwa niemieckiego. Siemiany - Schwalgendorf - leżały w Prusach Wschodnich, w powiecie morąskim (Kreis Mohrungen).
Po II wojnie światowej i zmianie granic południowa część dawnych Prus Wschodnich znalazła się w Polsce. Schwalgendorf stał się Siemianami.
Co to właściwie był Oberland?
Oberland można tłumaczyć jako „Górny Kraj” lub historyczne Prusy Górne. Nazwa nie oznacza górskiego regionu. Odnosiła się do wyżej położonego pojezierza w przeciwieństwie do niskich ziem nad dolną Wisłą, Nogatem, Elblągiem i jeziorem Druzno.
W przybliżeniu obejmowała okolice dzisiejszej Iławy, Ostródy, Zalewa, Miłomłyna, Morąga i Pasłęka. Po 1525 r. Oberland był jednym z trzech głównych okręgów Prus Książęcych. Dlatego XIX-wieczny Kanał Elbląski nazywano Kanałem Oberlandzkim: miał połączyć gospodarczo ten wyżej położony region z Elblągiem.
Czy Siemiany były polskie czy niemieckie?
Odpowiedź zależy od tego, czy pytamy o państwo, czy o ludzi i język. Gdy zakładano dzisiejszą wieś w 1700 r., teren należał politycznie do suwerennych już Prus Książęcych. Jednocześnie źródła dotyczące osadnictwa wskazują na silny udział Polaków, a XVIII- i XIX-wieczne raporty szkolne nazywały Siemiany i Jerzwałd wsiami polskimi. W parafii dobrzyckiej jeszcze w 1819 r. konfirmację prowadzono po polsku.
W XIX wieku postępowała germanizacja i język niemiecki stopniowo wypierał polski. Dopiero od 1871 r. można powiedzieć, że Siemiany znajdowały się w granicach zjednoczonego państwa niemieckiego. Dlatego zdania „Siemiany leżały w Prusach” i „mieszkała tu polskojęzyczna ludność” mogą być jednocześnie prawdziwe.
Pierwsi mieszkańcy i polski język
Źródła dotyczące osadnictwa wskazują, że znaczna część pierwszych mieszkańców była Polakami sprowadzonymi z ziem polskich. W 1739 r. założono szkoły w Siemianach i Jerzwałdzie, a późniejsze raporty wizytatorów określały obie miejscowości jako wsie polskie.
Jeszcze w XIX wieku polszczyzna była obecna w życiu religijnym okolicy. W parafii dobrzyckiej, do której należały Siemiany, konfirmacja w 1819 r. odbywała się po polsku. Z czasem język niemiecki wypierał polski, a część dawnych polskich nazw topograficznych została zastąpiona niemieckimi.
Las, ryby i Nadleśnictwo Siemiany
Początki wsi były związane z lasem, smolarstwem i wypalaniem węgla drzewnego. W XVIII wieku Siemiany miały już także charakter rybacki. W 1780 r. utworzono tu nadleśnictwo, a w 1785 r. wieś liczyła 54 domy.
Dokumenty z 1820 r. rozróżniają Stare i Nowe Siemiany. Stare Siemiany były królewską gajówką, a Nowe Siemiany liczyły 56 domów i około 290 mieszkańców. W okresie międzywojennym państwowe Nadleśnictwo Siemiany obejmowało ponad 6 tys. ha lasów i kilka leśnictw.
Siemiany jako lokalny ośrodek
W 1874 r. powstał okręg administracyjny Gerswalde obejmujący Jerzwałd, Matyty i Siemiany wraz z okolicznymi majątkami. Początkowo siedziba administracji znajdowała się w Siemianach, co pokazuje, że miejscowość pełniła funkcję większą niż tylko rybacka wieś.
W 1888 r. urodził się tu Adolf Tetzlaff, późniejszy pionier żeglugi pasażerskiej na Kanale Elbląskim i wodach Pojezierza Iławskiego.
Jeziorak był drogą
Jeziorak przez stulecia łączył miejscowości leżące nad jego brzegami. W pierwszej połowie XX wieku po jeziorze kursowały statki pasażerskie. Przedwojenne materiały wymieniają m.in. trasę Zalewo - Siemiany - Iława oraz Zalewo - Siemiany - Wieprz.
To ciekawy kontrast z dzisiejszym obrazem jeziora jako miejsca wypoczynku: dawniej woda była równocześnie drogą transportową, miejscem pracy rybaków i częścią większego systemu połączonego z Kanałem Elbląskim.
Jeziorak jako archipelag i szlak wodny →Wyspy, mapy i historia żeglugi.Nienacki, Stachura i Cyraneczka
Powojenna tożsamość Siemian jest mocno związana z kulturą. Zbigniew Nienacki mieszkał w pobliskim Jerzwałdzie, a krajobraz północnego Jezioraka przenikał do jego twórczości. Realne miejsca z okolicy można dziś składać w literacką mapę Pana Samochodzika.
W styczniu 1979 r. Edward Stachura przyjechał do Siemian na spotkanie autorskie. Po nim spotkał się ze Zbigniewem Nienackim w legendarnej Cyraneczce. Stachura polubił wieś na tyle, że zgodził się objąć stanowisko bibliotekarza w Siemianach, ale planu nie zdążył zrealizować.
Biały Chłop - legenda z rozstaju pięciu dróg
W lesie koło Jeziora Jasnego stoi drewniana figura, która od pokoleń jest punktem orientacyjnym i bohaterem jednej z najbardziej charakterystycznych siemiańskich legend. Opowieść o Rudolfie, Lubie i nocnej próbie w lesie zasługuje na osobne miejsce.
Poznaj legendę Białego Chłopa →Rozstaje pięciu dróg, historia wcześniejszego kamiennego znaku i pomysł na wycieczkę z Siemian.Od leśnej i rybackiej wsi do letniska
Po wojnie Siemiany stopniowo zmieniały się w miejscowość wypoczynkową. W drugiej połowie XX wieku powstawały ośrodki, domki letniskowe i infrastruktura dla żeglarzy. Cyraneczka stała się jednym z miejsc, które do dziś wracają we wspomnieniach dawnych bywalców.
Od 2006 r. odbywa się Festiwal Nad Jeziorakiem. Dzisiejsze Siemiany łączą więc kilka warstw naraz: starą gospodarkę leśną, rybołówstwo, żeglarstwo, literaturę i współczesny slow life.
Siemiany wtedy i dziś
W lokalnych wspomnieniach Siemiany lat 80. i 90. pachną smażoną rybą, piwem, dymem z ogniska i wieczorami, które zaczynały się od obiadu, a kończyły dużo później.
Kufloteka / Piwalon
Oszklony pawilon przy plaży, znany też jako Widokowa, Kufelek czy Akwarium. Wspomnienia opisują go jako ważny punkt spotkań żeglarzy w latach 80. i 90.
Cyraneczka
Przez lata była jednym z najbardziej rozpoznawalnych lokali w Siemianach - miejscem na obiad, spotkanie, muzykę i długie wieczory. Dziś jest przede wszystkim częścią lokalnej pamięci.
Szopa
Zaczynała od baru urządzonego w starej szopie i kilku stolików. Z czasem stała się jednym z symboli sezonowych Siemian.
Mini-Bar, Drink-Bar i inne
Po drodze pojawiały się i znikały małe bary, budki i sezonowe miejsca. Turystyczny charakter wsi nie zaczął się wraz z Ekomariną.
To lokalna historia obyczajowa oparta na wspomnieniach publikowanych jako „szlak siemiańskich knajp”. Traktujemy ją jako pamięć miejsca, nie jako aktualny przewodnik gastronomiczny. Przeczytaj archiwalne wspomnienie ↗
Historia, którą można przejść pieszo
Najciekawsze jest to, że wiele wątków nie wymaga muzealnej gabloty. Można stanąć przy Białym Chłopie, przejść dawnymi leśnymi drogami, spojrzeć z Siemian na Lipowy Ostrów, dojść do Solnik i Jeziora Jasnego albo pojechać do Jerzwałdu.