Januschau zanim stało się Januszewem
Januszewo jest dziś niewielką wsią, ale jego historia sięga średniowiecza. W źródłach miejscowość pojawia się już w 1312 roku, a dokument lokacyjny otrzymała w 1362 roku. Do 1945 roku funkcjonowała pod niemiecką nazwą Januschau.
Przez stulecia centrum miejscowego krajobrazu tworzył majątek ziemski. W XVII wieku dobra przeszły w ręce rodziny von Auerswald, która wzniosła tu dwukondygnacyjną rezydencję i otoczyła ją parkiem. To był początek pałacu, który później przebudowywano tyle razy, że jego ruiny są dziś zapisem kilku różnych epok.
Pałac składany przez kolejne pokolenia
W XVIII wieku Januszewo kupił polski szlachcic Ostrowski herbu Topór. Przebudował rezydencję i rozwinął zaplecze majątku. Lokalne opracowania wymieniają nowe zabudowania dworskie, kuźnię, szkołę, cegielnię, a w części źródeł także gorzelnię.
Na początku XIX wieku właścicielem został Karl Wilhelm von Besser, przez lata związany z administracją dawnego powiatu suskiego. Za jego czasów pałac otrzymał późnobarokowy charakter. Na początku XX wieku do starszego korpusu dobudowano jeszcze neobarokowe skrzydło.
Przed zniszczeniem była to rozbudowana, niejednorodna rezydencja. Opisy zabytku mówią o kilku połączonych bryłach, centralnym ryzalicie z holem i salonem, dwutraktowym układzie części pomieszczeń, stropach kasetonowych i dużych oknach sięgających niemal podłogi. Właśnie ta warstwowość tłumaczy, dlaczego ruiny Januszewa nie wyglądają jak pozostałość jednego prostego dworu.
Oldenburgowie: majątek, merynosy i wielka polityka
W drugiej połowie XIX wieku Januszewo trafiło do Oldenburgów. Źródła różnią się w szczególe datowania: część podaje rok 1862 jako zakup dóbr przez ojca dla młodego Elarda, inne 1873 jako moment związania Januszewa i okolicznych folwarków bezpośrednio z Elardem von Oldenburgiem. Pewne jest, że za jego czasów majątek bardzo się rozrósł.
Do Januszewa należały lub były z nim gospodarczo powiązane m.in. Boleszów, Zabłocie, Brusiny i rozległe lasy Solnik. Elard prowadził nowoczesne jak na epokę gospodarstwo i dużą hodowlę owiec rasy merynos - w regionalnych opracowaniach pojawia się liczba około 3000 sztuk.
Sam Elard von Oldenburg-Januschau był postacią znaną znacznie dalej niż okolice Susza. Był konserwatywnym politykiem pruskim i posłem do Reichstagu, należał też do kręgu osób bliskich prezydentowi Paulowi von Hindenburgowi. Januszewo było więc jednocześnie prowincjonalnym majątkiem i domem człowieka obecnego w wielkiej polityce schyłku Cesarstwa Niemieckiego i Republiki Weimarskiej.
Lehndorffowie i ostatnie lata dawnego majątku
Po śmierci Elarda von Oldenburga w 1937 roku dobra przeszły do wnuka z rodu Lehndorffów. W regionalnych źródłach ostatni właściciel występuje jako Heinfried lub Siegfried Heinrich Georg von Lehndorff. Zginął wraz z matką w styczniu 1945 roku podczas wejścia Armii Czerwonej.
Rodzina łączy Januszewo także z Hansem Grafem von Lehndorffem - lekarzem i późniejszym autorem znanego Dziennika wschodniopruskiego. Po wojnie pracował on przez pewien czas jako lekarz w szpitalu w Suszu, opiekując się m.in. chorymi zakaźnie, zanim w 1947 roku wyjechał do Niemiec.
Popularne opracowania regionalne podają, że pałac został splądrowany i spalony w 1945 roku. W relacjach związanych z Hansem von Lehndorffem pojawia się jednak informacja, że budynek po wojnie jeszcze stał i był wykorzystywany. Dlatego nie traktujemy jednej wersji zniszczenia pałacu jako bezdyskusyjnie zamkniętej historii.
Szkoła, Klub Rolnika, mieszkania i niedokończony remont
Po wojnie dobra januszewskie zostały upaństwowione. W 1949 roku utworzono tu Zespół Gospodarstw Rolnych, a pałac adaptowano do nowych funkcji: mieściły się w nim szkoła, Klub Rolnika oraz mieszkania pracowników gospodarstwa.
W latach 70. XX wieku miejscowy PGR przekształcono w zakład hodowli zarodowej związany z Ulnowem. W 1975 roku przygotowano dokumentację kolejnej adaptacji pałacu - tym razem z myślą o funkcjach kulturalnych, rekreacyjnych i turystycznych. Remontu nie ukończono, a po likwidacji PGR w latach 90. obiekt coraz szybciej niszczał.
Nie tylko ruiny pałacu
Najbardziej widowiskowe są mury rezydencji, ale dawny zespół jest większy. W wykazach zabytków i opracowaniach regionalnych pojawiają się również XIX-wieczny park krajobrazowy, budynek gospodarczy, dawna kuźnia pełniąca później funkcję kaplicy oraz dzwonnica cmentarna z XVIII-wiecznym dzwonem.
Lokalne opracowania wspominają też o odkryciu w latach 90. śladów wcześniejszego osadnictwa pruskiego i grodu na terenie parku. To ciekawy trop, bo pokazuje, że historia tego miejsca nie zaczyna się ani od pałacu, ani nawet od średniowiecznej wsi.
Pałac i park są związane z własnością prywatną, a stan ruin i możliwość dostępu mogą się zmieniać. Nie wchodź do niestabilnych części budynku i nie traktuj dawnych opisów internetowych jako aktualnej zgody na wejście.
Januszewo to także jezioro i krajobraz
Do Januszewa warto jechać nie tylko dla ruin. Jezioro Januszewskie, pola, stare aleje i ściana Lasów Iławskich sprawiają, że historia majątku nadal jest czytelna w krajobrazie. To dobre miejsce na spokojną wycieczkę, w której ruiny są jednym z punktów, a nie jedynym celem.
Januszewo łączy się z Solnikami
Historia obu miejsc splata się w XIX wieku, gdy lasy i folwarki Solnik znalazły się w systemie dóbr januszewskich Oldenburgów. Właśnie dlatego Januszewo najlepiej czytać razem z Solnikami: jako jeden dawny krajobraz majątku, leśnictwa, gospodarki rolnej i dróg prowadzących przez Lasy Iławskie.
Przejdź do historii Solnik →Huta szkła, tartak, leśnictwo i nieistniejąca wieś.Do opracowania historii wykorzystaliśmy m.in. Encyklopedię Warmii i Mazur, katalog Polskie Zabytki, tekst Wiesława Niesiobędzkiego oraz lokalne materiały o Januszewie. Tam, gdzie źródła podają różne wersje wydarzeń, zaznaczamy to wprost.
